Kornet si historie, takke- og julebakst

For omlag ei veke sidan var vi ferdig med samling nr.4 på MKK. Denne samlinga har vi lært om korn og tradisjonsbakst. Vi har lært om korn i frå steinalder til genalder - altså korleis kornet har vore ein del av hovudenergikjelda i kosthaldet våra i lang tid. Etter endt samling fekk studentane i oppgåve å lage ein takkebakst samt ei julekake. Eg har valt å lage Nordlandslefser – etter mormor si oppskrift, samt konfektkake – også etter mormor si oppskrift. Eg har valt konfektkake, då det er ei julekake som høyrer jula til heime med oss, og som er ei av mine favoritt julekaker. Og nordlandslefse sidan dette også er ein favoritt.

Menneska har hausta korn på «den fruktbare halvmåne», i området rundt Eufrat og Tigris, sidan omlag 20 000 år sidan. Kornet her var nesten klart til å takast i bruk. Klimaet her var ideelt for korn, det haldt seg godt, og det var lett for menneska å få tak i. Med berre nokre vekers arbeid kunne ei familie sikre seg korn for eit heilt år fram i tid (Bjørnstad, 2005). 

Klimaet i verda i dag er i stadig endring, og dette er ikkje noko nytt fenomen. For om lag 10 000 – 12 000 år sidan endra klimaet seg til det "verre" i midtausten, dette førte til at kornet ikkje lenger var «rett utanfor døra», men man måtte arbeide meir for det, og ein måtte finne betre måtar å lagre det på for at det skulle halde lengre. Denne endringa førte til at menneska no vart meir bufaste og det å skaffe seg korn, vart eit arbeid for både menn og kvinner(Bjørnstad, 2005).

Korndyrkinga kom til Noreg for om lag 4000 år f.kr og blei då i hovudsak dyrka på Austlandet, rundt Oslofjorden. Det kunne sjå ut til at kornet hadde best naturlege levekår i dei frodige områda. 5000 år seinare kom kornet til vestlandet, og sidan det har kornet vore kalla gudslånet – så avgjerande skulle dette verte for oss menneska (Bjørnstad, 2005).

Nordlandslefse

Nordlandslefse under produksjon Foto: Andrine h. Vikebakk

 

I vår familie bruker vi denne oppskrifta som mi mormor fekk då ho gjekk på folkehøgskule, og desse har sjølvsagt blitt ein favoritt.

Oppskrift Lefse

-   1 kopp sukker

-   1 kopp sirup

-   2 Egg

-   2 koppar  surmjølk

-   2 koppar smelta smør

-   1 ts natron

-   2 ts hjortesalt

-   750 g kveitemjøl

 

(viktig å bruke same kopp gjennom heile oppskrifta)

 

Framgangsmåte

Visp egg og sukker godt saman. Ha i sirup og surmjølk, sikt i litt av mjøl til du har ei tjukk suppe. Ha i smelta - avkjølt smør. Ha i resten av mjøl saman med hjortesalt og natron. Lat deiga stå over natta slik den blir fastare.

Når ein skal byrje å bake ut tek ein ca 2 ss med deig, og eltar inn mjøl til deiga er fin til å kjevlast ut. Bruk lokket på boksa du skal oppbevare lefsene i til å stikke ut emna. Husk at det er viktig å løyse deiga frå benken slik at emna ikkje krympar etter du har skjært dei ut og skal lette dei frå benken.

Når lefsene er avkjølt skal det smørast smørkrem på dei, og dei skal leggjast to og to saman. Oppbevar lefsene i ei tett boks for lenger haldbarheit.

 

Oppskrift smørkrem

-   200 g smør

-   200 g melis

-   1 egg

-   1 plate lys kokesjokolade

-   1 ts vaniljesukker

 

Framgangsmåte

Rør romtemperert smør godt saman med melisen. Ha i egg, smelta sjokolade og vaniljesukker. Rør smørkremen ei god stund.

                                  Nordlandslefse under og etter smøring Foto: Andrine H. Vikebakk

Konfektkaker

Å bake julekaker er noko som har blitt ein tradisjon familien min, og akkurat denne julekaka har alltid vore ein av mine favorittar.

Fram til midten av 1800-talet var det stort sett leser og flatbrød som blei baka til jul, men etter Winsnes kokebok i 1845, blei også julekaker laga med fint mjøl og sukker bakt til jul (Bugge, 2019, s.81.). Ein annan faktor som spelte ei stor rolle for at julekakene kom inn i norsk julebakst var tilgangen på sukker og krydder som blei meir tilgjengelig og betre, samt at støpejerns komfyren kom inn i norske heimar rundt1800-talet (Riddervold, 1994, s. 34-35).

Konfektkaker under produksjon og ferdig resultat lagt i boks Foto: Andrine H. Vikebakk

 

Oppskrift:

-   200 g margarin

-   150 g sukker

-   150 g brunt sukker (klissete typen)

-   2 egg

-   275 g Kveitemjøl

-   1 ts bakepulver

-   50 g hakka mandler

-   1 plate hakka mørk sjokolade

 

Framgangsmåte

Pisk egg og sukker kvitt. Ha i brunt sukker og rør ei god stund. Ha i egg, kveitemjøl og bakepulver. Rør til ei fast deig og tilsett hakka mandlar og sjokolade. setjast med ei middels stor teskei på plata.

Steikast på 200° C på over og under varme i 10 minutt.

Jul og tradisjon

Tradisjon er ikkje eit begrep som er fast og uforanderleg til ei kvar tid. Vi ser på tradisjon som ein prosess i stadig endring som gjerne blir overført frå generasjon til generasjon (Alver, 2012). I dagens julefeiring spelar maten ei viktig rolle. "Julemat" er blitt eit begrep. Men dette begrepet kan variere med tid og stad (Riddervold,1994).

Det å forberede jula før i tida var ikkje det same som vi tenkjer oss i dag. I dag handlar det gjerne om å lage «sju sortar» julekaker til advent eller jul, henge opp adventsstjerna og dei raude fine julegardinene. Det blir skrive i boka den gamle sunnmørsjula til Brunstad og Pettersen at «jula vart ikkje til i ei bråfengje..». I dette omgrepet låg det nok at planlegginga til jul ikkje berre starta nokre veke før jul. Gjennom heile året blei det tenkt og planlagt det som skulle være i orden og ferdig til jul. Planlegginga av jula tok til alt under vinterfiske i Februar/mars.

 

Det var heile familien som var i sving under førebuinga til jul. Det gjaldt både kornskurden, slaktinga, bakinga, vedarbeid og anna innearbeid. Det var berre dei mest typiske julekakene og dei finaste lefsene av kveitemjøl som vart til rett før jul (Brunstad & Pettersen, 2007).

Den trenden vi kanskje kan sjå ei antydning til i samfunnet i dag, er baking av fine julekaker, mange sortar, reint og ryddig, ferdig pynta og «alt på stell»  - dette høyrer gjerne til dei som ønskjer å gi andre inntrykket om at vi er ei familie der alt er i orden, til jul er alt klart, og ellers er alt ganske svært. Dette finn vi tilbake i tid, då julebaksten ville vise om ein var ein dugandes bonde, og om husmora på garden greidde å planlegge matstellet og hadde godt handelag med maten som vart til på gården. Alt dette, altså det ein sat med og hadde å by på i julehøgtida var ein peikepinne på kvar ein stod i forhold til sosial stand ( Brunstad & Pettersen, 2007). kanskje vi fortsatt ser antydningar til dette i dag? Tidene er kanskje ikkje så ulike «gamledagar» som ein gjerne trur dei er.

 

Erfaringar og tankar rundt arbeidskravet

Det å bake norlandslefse og anna julebakst er noko av det eg og familien min gjer kvart år. Eg har alltid likt veldig godt å bake, og det å ta julebaksten saman med familien min set i sving kjenslene om at jula no står for dør. Både nordlandslefse og konfektkake er noko som har vore baka i fleire år i familien min, og det er ein juletradisjon eg ynskjer å ta vidare til mine born.

Eg er veldig fornøgd med alle produkta eg har laga. Eg har baka desse fleire gongar før, og møtte derfor ikkje på så mange utfordringar. Einaste utfordringa eg støtte på, var at bakaromnen steikte litt ujamnt, men eg løyste dette med å snu bakeplata etter konfektkaka var steikt i 5 minutt slik at den vart likt steikt på begge sider.

 

Litteraturliste:

Alver, B. (2012, 22. oktober).Tradisjon. henta frå: https://snl.no/tradisjon. 

Bjørnstad, Å. KORN - frå steinalder til genalder. Oslo: Landbruksforlaget. 

Brunstad, S., & Pettersen, J.R. (2007). Den gamle sunnmøtsjula. Ålesund: Vind

forlag.

Riddervold, A. (1994). Julens mattradisjoner i historiens lys . dugnad: Tidsskrift for etnologi.

Bugge, A. B. (2019). Fattigmenn, tilslørte bondepiker og rike riddere. Oslo: Cappelen Damm.